Юлашки   çулсенче тĕнчере, çав шутра пирĕн çĕршывра та,  самăр çынсен шучĕ ÿссех пырать. Пĕтĕм тĕнчери Сывлăх сыхлав пĕрлешевĕн  кăтартăвĕсем тăрăх, çакна çĕршывсенче сарăлнă эпидемипе танлаштарма пулать. 

     Пирĕн çĕршывра вара мĕнлерех лару-тăру? Ытлашши  самăрăлни мĕнле чирсем патне илсе çитерни çинчен Республикăри общество сывлăхĕн, медицина профилактикин, сывату физкультурипе спорт медицинин центрĕн врачĕпе Елена Михайловна Егоровăпа калаçатпăр.

- Елена Михайловна, Раççейре, çав шутра пирĕн республикăра та, самăр çынсен шучĕ  чылай ÿснĕ-ши?

   - Роспотребнадзор  кăтартăвĕсем  тăрăх, юлашки  пилĕк  çулта пирĕн çĕршывра  та мăнтăр, тулли çынсен шучĕ чылаях ÿснĕ. Диспансеризаци  кăтартăвĕсем тăрăх, пирĕн Чăваш республикинчи  çынсен  34 проценчĕн  кĕлеткен виçи  кирлĕ  виçерен  ытлашши, 17 проценчĕ - мăнтăррисем.

 - Калăр-ха, мĕн пирки çынсем ытлашши самăрăланаççĕ, ытлашши килограммсем пухаççĕ?

  - Самăрлăх   патне  илсе  çитерекен сăлтав нумай. Вăл генетикăран, йăхран та   килет. Аслашшĕ-асламашĕсем, ашшĕ-амăшĕсем самăр пулнă пулсан,  ачисем те ытларах тулли кĕлеткеллĕ пулма  пултараççĕ.  Тĕрлĕ  эндокрин  тытăмĕн  чирĕсем те мăнтăрлантарасси  патне  илсе çитереççĕ. 

    Анчах та, самăрăлнин тĕп  сăлтавĕ - çын  мĕнле  пурнăç йĕркине тытса  пынинчен  ытларах  килет.

   - Мĕншĕн-ха уйрăмах юлашки 10-15 çулта тулли кĕлеткеллĕ çынсем нумайланнă? Самăрăласси   хальхи    обществăри  пурнăç  йĕркипе çыхăннă-и?

  - Юлашки çулсенче наукăпа техника прогрессĕ çынсен пурнăçне çăмăллатсах  пырать,  нумай  канлĕх,  çăмăллах   парнелет. Çакă вара çынсем хускану  тăвассине  чакарсах  пырать. Ĕлĕк  çемьесене тăрантарас тесе,  çынсем  иртен   пуçласа  каçченех  тар  юхтарса, вăй  хурса   ĕçленĕ. Халĕ вара  этем вырăнне кĕпе-йĕме автомат çăвать, кил-çуртра урайсене  пылесос  тасатать. Çынсем çуран  та питĕ сахал çÿреççĕ, ытларах машинăпа ĕçе каяççĕ, килеççĕ. Çынсенчен   нумайăшĕ  ĕç кунне  компьютер умĕнче ирттереççĕ. Канмалли  кунсенче  килте  ытларах телевизор умĕнче лараççĕ.

    Тата хальхи вăхăтра çыннăн апат  рационĕ те питĕ улшăнчĕ: унта ÿсен-тăран  клетчатки  питĕ  сахал,  консервланă, рафинадланă апат-çимĕç вара  питĕ нумай. Тата транс-çусем, апат тутине улăштаракан япаласем, консервантсем  хушса хатĕрленĕ  апат-çимĕçсене  çынсем ытларах çиеççĕ. Çаксем  вара пĕтĕмпех  кĕлеткен  виçине  ÿстерсе пыраççĕ, çынна мăнтăрлатаççĕ.

     Тата  çакна  каласа  хăвармалла, енчен те çын тĕрĕс апатланма тăрăшать, анчах та кунсерен   хускану сахал тăвать пулсан, кĕлеткен виçи çав-çавах хутшăнсах пырать. Мĕншĕн тесен вăй хурса  ĕçлемен пирки çинĕ апат калорийĕсем  организмра пĕтмеççĕ, çăва куçаççĕ.

   - Елена Михайловна, кĕлетке  виçи   ытлашши пулни мĕнле йывăрлăхсем патне  илсе  çитерме пултарать-ха? Мĕншĕн-ха самăрăлни нумай чир патне илсе çитерме пултарать  теççĕ?

  -  Çынсенчен   нумайăшĕ  кĕлетке  виçи  ытлашши  пулни  эстетика тĕлĕшĕпе  кăна  хитре  мар  тесе  шутлаççĕ.  Анчах  та   самăрăлнин  чи пысăк  хăрушлăхĕ  - çакă  нумай  чире  пуçарса  яма тата вăхăтсăрах вилĕм патне илсе çитерме пултарнинче. Самăр  çынсенчен  нумайăшĕ чĕрепе  юн  тымарĕн  чирĕсемпе,  сахар  диабечĕпе,  ракпа тата ытти  чирпе  те чирлеççĕ.

   - Тархасшăн, каласа парăр-ха, ытлашши кĕлетке виçи чĕрепе юн тымарĕсен  тытăмĕсене  мĕнле   витĕм кÿрет-ха?

- Чи  малтанах   кĕлеткен  ытлашши  виçине  пула  чĕрепе  юн  тымарĕсем шар кураççĕ. Чĕре  этем  организмĕнче  юна   хăвалать, вăл  кĕлеткен вăтам виçипе  ĕçлеме   хăнăхнă.  Ытлашши   виçе,     ытлашши   килограммсем пурри  вара  чĕрен  ĕçне  питĕ  йывăрлатать. Унсăр пуçне тата самăр  çынсен  хырăмра та çу пухăнать, çакă вара диафрагмăна  çÿлелле çĕклет. Диафрагма   чĕре çине  пусать. Унсăр пуçне, çу чĕре картинче те, чĕре мышцисем   хушшине те пухăнать. Çаксем вара пĕтĕмпех чĕре  ĕçне  питĕ йывăрлатаççĕ.

     Самăр  çынсен   кĕлеткере  ытлашши   çу   пухăннисĕр  пуçсăр,  организмри  çу ылмашăвĕ  те   пăсăлать, вĕсен   атеросклероз    аталанать. Тулли кĕлеткеллĕ  çынсенчен  нумайăшĕ гипертони тата чĕре чирĕсемпе аптрама пуçлаççĕ. Çак чирсем вара час - часах инфаркт  е инсульт  патне  илсе   çитереççĕ.

  -  Самăр   çынсем  тата  еплерех чирсемпе  ытларах чирлеççĕ? Кĕлеткери ытлашши килограммсем тата хăш енчен сиенлĕ пулма пултараççĕ-ха?

   - Мăнтăр  çынсен   шăмă  сыпăкĕсем те, çурӑм  шӑмми  те хăйсем  çинче  питĕ  пысăк  тиев  туяççĕ, майĕпен  ыратма  пуçлаççĕ.   Тулли  кĕлеткеллĕ çынна  утма  та  йывăрланса   пырать. Сахал  утнă  пирки  апатне яланхи пекех  нумай  çисен,  кĕлетке  виçи  татах  та ÿссе  пырать.

    Сахар  диабечĕпе  кĕлеткен ытлашши виçи  хушшинче тачă çыхăну пуррине тупса палартнă. Диабет чирĕпе чирлекенсен 80 проценчĕ – самăр  кĕлеткеллĕ,  вĕсен  ытлашши  килограммсем  пур. 

   Тата   ытлашши  мăнтăр  пулни  рак  чирĕ  патне  илсе  çитерес  хăрушлăха ÿстерет.

   - Елена Михайловна,  эсир каласа панă  тăрăх,  самăр çынсен чăнах та питĕ нумай чир пуçланма пултарнине пĕлтĕмĕр. Хамăр калаçăва вĕçлесе пынă май тата мĕн калама, мĕн сĕнме  пултаратăр-ха?

  -  Пурте   пĕлеççĕ    ĕнтĕ, чи  малтанах  кирек  мĕнле чиртен те сыхланма тăрăшмалла, ăна аталанма,  пуçланса  кайма памалла  мар. 

    Ĕлĕкренех  «хускану   вăл -  пурнăç», - тесе   каланă. Çавăн  чухнех ăнланнă:  кунсерен   хускану  туни  çынна сывлăхлă,  çирĕп  вăй-халлă та вăйлă  пулма  пулăшать. Кунсеренех  нумай    хускану   тăвакан çынсем  сахал  хускалакансенчен   нумайрах  пурăнаççĕ.

   Хускану кашни çыннах питĕ кирлĕ: ачасене те, çитĕнсе çитнисене те, ваттисене те.   Физкультурăпа   туслашма,  тĕрлĕ    хускану, ятарлă хăнăхтарусем  тума  кирек  хăçан  та, кирек  хăш  çулта  та  пуçлама юрать.

   Чи  малтан, кашни  çын     наянлăхне  çĕнтерсе хăйне  алла  илмелле. 

   Ĕçе кайма пĕр 15-20 минут маларах тухса, темиçе чарăну çуран утма пуçламалла.  Май  пулсан ĕçе те çуран çÿреме тăрăшмалла. Лифтпа сахалтарах   усă  курмалла.  Ирхи  гимнастика кунсеренех тума пуçламалла.

   Кашни   çын хăйне килĕшекен хусканусем  суйласа, вĕсене тăвассине йăлана  кĕртмелле.

    Кунсерен    ытларах  хускалнипе, утнипе  пĕрлех   тĕрĕс  апатланмалла. Апат  виçине пĕлсе çимелле, сывлама йывăрланса çитиччен çисе лартмалла мар. Апата пĕчĕкшер порцисемпе, кунне 4-5 хутчен тата ытларах усăллă çимĕçсем  çиме  тăрашмалла. Транс-çусем, апат тутине улăштаракан япаласем, консервантсем  хушса хатĕрленĕ  апат-çимĕçе рационтан кăлармалла, пачах çимелле мар. 

 «Енчен те çынсем хырăм выçсан кăна апат çинĕ пулсан, таса та  усăллă  çимĕçсемпе   кăна  апатланнă пулсан, вĕсем нихăçан та нимле  чир-чĕр çинчен те пĕлмен   пулĕччĕç», - тесе  Лев Толстой  ĕлĕкех каланă. Ку сăмахсем вара паянхи кун та хăйсен тĕрĕслĕхне çухатман. 

    Çаксене сĕнÿсене яланах асра тытса  пурнăçа кĕртсе пырсан, кашни çын хăйĕн сывлăхне  сыхласа, упраса хăварма  тата  çирĕплетме  пултарĕ.  

 

А. ИВАНОВ калаçнă.

 

Добавить комментарий

Имя (обязательное)

Обновить

Отправить

Отменить